Khoảng một năm trước, mọi người nói rất nhiều về Prompting, Figma AI và Vibe Coding. Giờ đây, có hai từ xuất hiện ngày càng thường xuyên: Taste và Curation.
Nói đơn giản: có gu tốt và biết cách chọn lựa.
Theo tôi, đây không chỉ là một xu hướng mới. Nó phản ánh một sự dịch chuyển lớn hơn nhiều: khi AI khiến việc tạo ra phương án gần như miễn phí, giá trị của designer sẽ ngày càng chuyển sang khả năng đánh giá và ra quyết định.
Điều này không khó để nhận thấy.
AI giờ có thể tạo wireframe, viết UX copy, gợi ý tương tác và đưa ra nhiều hướng giao diện chỉ trong vài phút.
Ở các công ty sản phẩm đã trưởng thành—với Design System hoàn chỉnh, các mẫu thiết kế rõ ràng và đủ dữ liệu người dùng—các đội đã bắt đầu tinh gọn hơn. PM và kỹ sư có thể tự xử lý nhiều việc trước đây cần đến designer, thậm chí cả chuyên viên nội dung, nghiên cứu hay dữ liệu.
Có lẽ bạn cũng từng nghe các đội sản phẩm phàn nàn rằng designer đang trở thành “nút thắt cổ chai” trong quá trình bàn giao.
Khi AI khiến việc thử nghiệm và lặp lại nhanh hơn rất nhiều, việc chờ thêm một vòng thiết kế đôi khi trở thành khâu chậm nhất trong cả quy trình.
Điều đó không có nghĩa là designer sẽ biến mất.
Nhưng tôi nghĩ nó có nghĩa là designer sẽ không còn mặc nhiên tham gia vào mọi tính năng. Những việc lặp lại sẽ ngày càng được AI hoặc các thành viên khác trong đội đảm nhận.
Designer sẽ tạo ra nhiều giá trị nhất khi sản phẩm cần một hướng đi mới, một trải nghiệm mới, hoặc một quyết định không có đáp án hiển nhiên.
Theo tôi, đó là lúc Taste trở thành lợi thế cạnh tranh.
Vậy Taste là gì—và làm sao để phát triển nó?
Nhiều người dịch Taste là “gu thẩm mỹ”, nhưng tôi nghĩ như vậy chưa đủ. Với tôi, Taste còn là khả năng nhận ra chất lượng—và quan trọng hơn, giải thích được vì sao giải pháp này tốt hơn giải pháp kia. AI có thể tạo ra vô số màn hình, nhưng tự nó không biết màn hình nào phù hợp nhất với người dùng, thương hiệu hay mục tiêu kinh doanh của công ty bạn. Nó có thể đưa ra nhiều lựa chọn. Nhưng trách nhiệm đưa ra lựa chọn cuối cùng vẫn thuộc về con người.
Theo sau Taste là Curation. Nếu Taste giúp bạn nhận ra chất lượng, thì Curation là khả năng chọn giải pháp phù hợp nhất cho một bối cảnh cụ thể. Một animation đẹp có thể không phù hợp với phần mềm kế toán. Một dashboard nhiều màu sắc có thể không hợp với người phải nhìn nó tám tiếng mỗi ngày.
Hai designer có thể dùng cùng một công cụ AI và cùng một prompt, nhưng lại tạo ra hai sản phẩm hoàn toàn khác nhau. Khác biệt không nằm ở AI. Khác biệt nằm ở những gì họ chọn giữ lại—và những gì họ chọn bỏ đi.
Vậy làm sao để phát triển Taste?
Gần hai năm trước, tôi viết một cuốn sách về những nền tảng của thiết kế. Giờ nhìn lại, tôi thấy nó hơi đơn giản :D
Dù vậy, tôi vẫn tin nó chứa đựng một số ý tưởng quan trọng.
Typography, màu sắc, bố cục, các nguyên tắc thị giác và lịch sử nghệ thuật không mất đi giá trị chỉ vì AI xuất hiện.
Ngược lại, khi AI có thể tạo ra vô số phương án, những nền tảng này càng trở nên giá trị hơn. Chúng giúp ta nhận ra phương án nào thực sự đáng chọn.
Điều quan trọng không phải là xem nhiều hơn. Mà là HIỂU.
Đừng chỉ nhìn một tấm poster đẹp rồi lướt qua.
Đừng chỉ lưu thêm một màn hình trên Dribbble hay đánh dấu thêm một thiết kế trên Pinterest.
Hãy tự hỏi:
Vì sao bố cục này tạo cảm giác cân bằng?
Vì sao khoảng trắng khiến thiết kế trông thoáng hơn?
Vì sao chỉ đổi một kiểu chữ lại làm thay đổi cảm xúc của toàn bộ thiết kế?
Khi dùng một sản phẩm, hãy dừng lại và xem xét vì sao một tương tác lại mượt mà—hoặc vì sao nó gây khó chịu.
Taste không được xây dựng bằng số lượng hình ảnh bạn đã xem. Nó được xây dựng bằng số lượng tác phẩm và sản phẩm bạn đã thực sự phân tích và hiểu sâu.
Có người sẽ cho rằng Product Designer chỉ cần nghiên cứu thêm nhiều sản phẩm trong lĩnh vực của mình. Tôi đồng ý điều đó là cần thiết. Nhưng hai hoạt động này phục vụ những mục đích khác nhau.
Nghiên cứu sản phẩm giúp bạn hiểu thị trường, những vấn đề dự án cần giải quyết và các mô hình tư duy người dùng đã có sẵn. Nó giúp bạn hiểu người dùng có xu hướng so sánh sản phẩm của bạn với những trải nghiệm nào.
Đó đều là tâm lý học cơ bản. Còn nghệ thuật, kiến trúc, nhiếp ảnh và thiết kế đồ hoạ giúp bạn xây dựng nền tảng thẩm mỹ và phát triển khả năng quan sát.
Một bên giúp bạn giải quyết những vấn đề trước mắt. Bên kia giúp bạn phát triển khả năng đánh giá chất lượng trong suốt sự nghiệp.
Nếu chỉ học từ những sản phẩm có sẵn, bạn rất dễ lặp lại những gì thị trường đã làm. Nghệ thuật giúp ta nhận ra những nguyên tắc phổ quát hơn—và từ đó, khám phá những hướng đi mới.
Nhưng rất có thể bạn đang lặng lẽ xây dựng chính thứ sẽ giúp bạn nổi bật trong 5–10 năm tới.
Design System sẽ cần nắm bắt nhiều hơn component
Tôi nghĩ đây cũng là lý do designer nên chuẩn bị cho một sự dịch chuyển khác.
Nhiều năm qua, chúng ta đã đầu tư rất nhiều công sức để xây dựng Design System.
Điều đó vẫn quan trọng. Nhưng có lẽ không còn đủ nữa.
Trước đây, Design System chủ yếu phục vụ designer và kỹ sư.
Trong tương lai, nó cũng sẽ cần phục vụ các AI agent.
Điều này có nghĩa là chúng ta cần định nghĩa nhiều hơn component, token và variant.
Chúng ta còn cần ghi lại kiến thức thiết kế:
Khi nào nên dùng mẫu thiết kế này?
Khi nào không nên dùng?
Nguyên tắc nào được ưu tiên?
Những ngoại lệ liên quan là gì?
Nói cách khác, designer sẽ cần học cách ghi lại cách họ lập luận, chứ không chỉ mô tả một giao diện.
Những tài liệu như design.md, quy tắc ra quyết định và kiến thức thiết kế có cấu trúc có thể ngày càng quan trọng—thậm chí còn giá trị hơn việc chỉ thêm vài component vào Design System.
Giá trị của thiết kế đang được nâng lên một tầm mới
AI không khiến designer kém quan trọng đi.
Nó đang đẩy giá trị của thiết kế lên một tầm cao khác.
Khi chi phí tạo ra một phương án tiếp tục giảm, khả năng giải thích, đánh giá và ra quyết định sẽ trở thành một trong những lợi thế cạnh tranh lớn nhất.
Có lẽ vài năm nữa, chúng ta sẽ không còn đánh giá một designer chủ yếu bằng số màn hình họ thiết kế hay tốc độ làm prototype.
Chúng ta sẽ đánh giá họ bằng khả năng xây dựng nguyên tắc, định hình hướng đi sản phẩm và dùng Taste để thực hành Curation.
Bởi vì suy cho cùng, AI có thể tạo ra phương án.
Nhưng người tạo ra giá trị là người biết phương án nào đáng giữ lại.
Vậy nên, nếu cuối tuần này có thời gian, hãy thử ghé một bảo tàng nghệ thuật, xem một triển lãm nhiếp ảnh, hoặc đơn giản là dành thời gian phân tích một thiết kế kinh điển—nếu có dịp.
Có thể bạn sẽ không học thêm được công cụ AI mới nào.
